Hareket bozuklukları hakkında kapsamlı hasta rehberi

Parkinson hastalığı, öncelikle hareketi etkileyen ilerleyici bir nörolojik hastalıktır. Hareketlerde yavaşlama, kas katılığı, istirahat titremesi, kol salınımında azalma ve denge değişiklikleri görülebilir.

Uyku bozukluğu, kabızlık, koku duyusunda azalma, yorgunluk, duygudurum ve tansiyon değişiklikleri gibi hareket dışı belirtiler de klinik değerlendirmede önemlidir.

Tanı tek bir kan testi veya görüntüleme sonucuyla konulmaz. Hastalık öyküsü, nörolojik muayene, belirtilerin seyri ve gerektiğinde diğer nedenleri dışlamaya yönelik incelemeler birlikte ele alınır.

Tedavi; belirtiler, yaş, eşlik eden hastalıklar ve günlük yaşam gereksinimlerine göre kişiselleştirilir. İlaç saatleri veya dozları hekim önerisi olmadan değiştirilmemelidir.

Tremor istirahatte, belirli bir duruşu korurken veya hareket sırasında görülebilen ritmik ve istemsiz titremedir. Her titreme Parkinson hastalığı anlamına gelmez.

Titremenin hangi bölgede başladığı, hangi görevlerde arttığı, kafein, stres, uyku ve kullanılan ilaçlarla ilişkisi ayırıcı değerlendirme açısından önemlidir.

Esansiyel tremor, fizyolojik tremorun artması, bazı ilaçlar, tiroid hastalıkları ve farklı nörolojik durumlar benzer yakınmalara yol açabilir.

Titreme beslenme, yazı yazma, çalışma veya sosyal yaşamı etkiliyorsa bu işlev kaybının somut örneklerle anlatılması tedavi hedeflerini belirlemeye yardımcı olur.

Distoni, sürekli veya aralıklı kas kasılmaları nedeniyle tekrarlayıcı hareketlere ve anormal duruşlara yol açabilir. Boyun, göz çevresi, çene, ses, el veya ayak etkilenebilir.

Muayenede kasılmanın yönü, süresi, ağrı, hareket sırasında yayılım ve dokunma gibi duyusal hilelerle geçici rahatlama olup olmadığı incelenir.

Tedavi; distoninin tipi ve dağılımına göre ilaç, botulinum toksin, rehabilitasyon veya seçilmiş durumlarda ileri tedavi değerlendirmelerini içerebilir.

Yeni başlayan şiddetli kasılma ile yutma, solunum güçlüğü veya bilinç değişikliği varsa acil değerlendirme alınmalıdır.

Ataksi tek başına bir hastalık adı değil, denge ve koordinasyon bozukluğunu tanımlayan klinik bir bulgudur. Yürüyüşü, konuşmayı, göz hareketlerini ve kol-bacak kontrolünü etkileyebilir.

Başlangıç zamanı, düşmeler, çift görme, uyuşma, aile öyküsü, ilaç ve alkol kullanımı değerlendirmede yol gösterir.

Kan testleri, görüntüleme, vestibüler incelemeler veya genetik danışmanlık klinik gerekliliğe göre planlanabilir; her hastada aynı testler gerekmez.

Aniden başlayan dengesizlik, konuşma bozukluğu, güç kaybı, çift görme veya şiddetli baş ağrısı inme belirtisi olabilir; 112 aranmalıdır.

MSA ve PSP, Parkinson hastalığıyla ortak belirtiler gösterebilen atipik parkinsonizm tablolarıdır. Erken düşmeler, otonom sorunlar, göz hareketi değişiklikleri ve yutma-konuşma güçlüğü ayırıcı değerlendirmede önemlidir.

MSA’da tansiyon ve idrar sorunları; PSP’de geriye düşme eğilimi ve gözlerin dikey hareketlerinde güçlük dikkat çekebilir. Tek bir bulgu tanı için yeterli değildir.

Tanı çoğu zaman zaman içindeki değişimin izlenmesini; nörolojik muayene, görüntüleme ve belirtilere yönelik incelemelerin birlikte yorumlanmasını gerektirir.

Düşme önleme, yutma güvenliği, beslenme, konuşma ve günlük yaşam desteği takipte önemli başlıklardır.

Botulinum toksin seçilmiş fokal distonilerde ve bazı ilişkili hareket bozukluklarında aşırı çalışan kasların etkinliğini geçici olarak azaltmayı amaçlar.

Hedef kaslar ve doz yakınmanın adına göre değil, ayrıntılı muayene ve önceki uygulama yanıtına göre belirlenir.

Etkinin başlangıcı ve süresi kişiden kişiye değişebilir. Olası yarar, sınırlılıklar, geçici ağrı veya güçsüzlük gibi riskler uygulama öncesinde konuşulmalıdır.

Uygulama sonrasında belirgin yutma, solunum güçlüğü veya yaygın güçsüzlük gelişirse acil tıbbi yardım alınmalıdır.

Derin beyin stimülasyonu, seçilmiş hastalarda bazı hareket belirtilerini düzenlemeyi amaçlayan cerrahi bir tedavidir. Hastalığı ortadan kaldırmaz ve her belirti üzerinde aynı etkiyi göstermez.

Adaylık değerlendirmesinde tanı, ilaç yanıtı, hareket dalgalanmaları, bilişsel durum, psikiyatrik öykü, görüntüleme ve cerrahi riskler birlikte incelenir.

Ameliyat sonrası cihaz programlama, ilaç düzenlemeleri ve düzenli takip gerekir; hedefler hasta ve yakınlarıyla gerçekçi biçimde belirlenmelidir.

DBS denge, konuşma, donma, biliş veya hareket dışı belirtileri her zaman düzeltmez. Hangi belirtilerin yarar görmesinin beklendiği önceden açıklanmalıdır.